خواص مکانیکی بسیاری از آلیاژهای آلومینیوم با عملیات حرارتی چند برابر میشود. کدی که بعد از شماره آلیاژ میآید (مثلاً 6061-T6) دقیقاً نشان میدهد قطعه چه عملیاتی را پشت سر گذاشته است.
کدام آلیاژها عملیات حرارتیپذیرند؟
آلیاژهای سریهای 2xxx، 6xxx و 7xxx و آلیاژهای ریختگی مانند A356 با سختکاری رسوبی مستحکم میشوند. سریهای 1xxx، 3xxx و 5xxx عملیات حرارتیپذیر نیستند و با کار سرد (نورد، کشش) سخت میشوند.
مراحل سختکاری رسوبی
- عملیات انحلال: گرم کردن تا دمای بالا برای حل شدن عناصر آلیاژی در زمینه آلومینیوم.
- کوئنچ: سرد کردن سریع برای حفظ محلول فوقاشباع.
- پیرسازی: طبیعی (در دمای اتاق) یا مصنوعی (در دمای کنترلشده) تا ذرات ریز رسوب کنند و استحکام بالا برود.
کدهای تمپر رایج
| کد | معنی |
|---|---|
| F | همانگونه که تولید شده (بدون کنترل ویژه) |
| O | آنیلشده؛ نرمترین حالت |
| H | کارسختشده (برای آلیاژهای غیرعملیاتحرارتیپذیر)، مانند H14 |
| T4 | عملیات انحلال + پیرسازی طبیعی |
| T5 | سرد شدن پس از شکلدهی داغ (مثلاً اکستروژن) + پیرسازی مصنوعی |
| T6 | عملیات انحلال + پیرسازی مصنوعی؛ حداکثر استحکام رایج |
| T7 | انحلال + فراپیرسازی برای پایداری ابعادی یا مقاومت به خوردگی تنشی |
برای انتخاب آلیاژ ریختگی قابل عملیات حرارتی، از ابزار انتخاب آلیاژ استفاده کنید.
عملیات حرارتی آلیاژهای ریختگی
در قطعات ریختگی، عملیات حرارتی بیشتر روی آلیاژهای آلومینیوم–سیلیسیم–منیزیم مانند A356 و AlSi7Mg انجام میشود. در این آلیاژها، عملیات انحلال علاوه بر حل کردن منیزیم، ذرات سیلیسیم یوتکتیک را گرد و کروی میکند که انعطافپذیری قطعه را به طور محسوسی بالا میبرد. زمان انحلال در قطعات ریختگی معمولاً طولانیتر از محصولات کارپذیر است.
حالت T5 در قطعات ریختگی به معنای پیرسازی مصنوعی مستقیم پس از ریختهگری، بدون عملیات انحلال است. این روش سادهتر و ارزانتر است و پایداری ابعادی و کمی سختی ایجاد میکند، اما به خواص T6 نمیرسد. برخی قطعات دایکست برای پایداری ابعادی T5 میشوند، چون دمای پایین پیرسازی تاول ایجاد نمیکند.
پارامترهای کلیدی و خطاهای رایج
- دمای انحلال: دمای بیش از حد باعث ذوب موضعی مرز دانهها و تخریب قطعه میشود؛ دمای کم، انحلال ناقص و استحکام پایین میدهد.
- تأخیر کوئنچ: فاصله زمانی بیرون آمدن از کوره تا ورود به آب باید بسیار کوتاه باشد؛ تأخیر زیاد باعث رسوب زودهنگام و کاهش استحکام میشود.
- دمای آب کوئنچ: آب خیلی سرد، تنش پسماند و تاب برداشتن قطعه را افزایش میدهد؛ برای قطعات پیچیده از آب گرم یا محلول پلیمری استفاده میشود.
- زمان پیرسازی: پیرسازی کم استحکام کامل نمیدهد و پیرسازی زیاد (فراپیرسازی) استحکام را کاهش میدهد.
پرسشهای رایج درباره عملیات حرارتی آلومینیوم
تفاوت T5 و T6 در پروفیل چیست؟
در T5 پروفیل پس از خروج از پرس سرد و سپس پیرسازی میشود؛ در T6 پروفیل جداگانه عملیات انحلال، کوئنچ و پیرسازی میشود و استحکام بیشتری به دست میآورد.
آیا آلومینیوم آنیلشده دوباره قابل سخت شدن است؟
بله؛ آلیاژهای عملیات حرارتیپذیر با تکرار انحلال و پیرسازی دوباره به خواص T6 میرسند. آلیاژهای غیرعملیاتحرارتیپذیر با کار سرد سخت میشوند.
سختی قطعه T6 را چگونه کنترل کنیم؟
آزمون سختی برینل یا راکول روی نمونهها و در صورت نیاز آزمون کشش روی نمونههای همذوب، روش رایج کنترل کیفیت عملیات حرارتی است.
کدهای H در آلیاژهای غیرعملیاتحرارتیپذیر چه معنایی دارند؟
حرف H نشان میدهد آلیاژ با کار سرد سخت شده است. رقم اول روش را مشخص میکند: H1 فقط کارسختی، H2 کارسختی و آنیل جزئی، و H3 کارسختی و پایدارسازی. رقم دوم میزان سختی را نشان میدهد؛ ۸ به معنای کاملاً سخت و ۴ به معنای نیمهسخت است. برای مثال 3003-H14 ورقی نیمهسخت است که فقط با نورد سرد به این حالت رسیده است. این کدها برای ورقها و نوارهای سریهای 1xxx، 3xxx و 5xxx بسیار رایجاند و هنگام سفارش ورق باید دقیق مشخص شوند.




