بسیاری از واحدهای تولید بیلت آلومینیوم در ایران از قراضه بهعنوان مواد اولیه استفاده میکنند. پژوهشی از دانشگاه سیستان و بلوچستان، بیلتهای آلیاژ 6063 یک تولیدکننده بازیافتی در زاهدان را بررسی کرده و آن را با بیلت تولید آلومینیوم اراک (ایرالکو) مقایسه کرده است. نتایج، مهمترین چالشهای کیفی بیلت تولیدشده از قراضه را بهروشنی نشان میدهد.
بیلت 6063 و استاندارد آن
6063 پرمصرفترین آلیاژ اکستروژن برای پروفیلهای ساختمانی و صنعتی است. طبق استاندارد، منیزیم آن ۰٫۴۵ تا ۰٫۹ درصد و سیلیسیم ۰٫۲ تا ۰٫۶ درصد است. آهن باید کمتر از ۰٫۳۵ درصد و مس و کروم هر کدام کمتر از ۰٫۱ درصد باشند. این محدودهها اتفاقی نیستند: منیزیم و سیلیسیم با هم فاز استحکامبخش Mg2Si را میسازند و آهن بالا ترکیبات ترد ایجاد میکند. برای آشنایی بیشتر، راهنمای بیلت آلومینیوم و مقایسه 6061 و 6063 را ببینید.
مواد اولیه و روش بررسی
مواد اولیه واحد مورد مطالعه، قراضههای متنوعی مانند قوطی، پروفیل، پرچ و پرههای خنککننده بود. پژوهشگران ترکیب شیمیایی بیلتها را با کوانتومتری اندازه گرفتند، فازها را با پراش پرتو ایکس و میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به آنالیز عنصری شناسایی کردند و نمونههای کشش را از مرکز و سطح بیلت تهیه کردند.
یافتهها
- ترکیب خارج از استاندارد: سیلیسیم ۰٫۶۴ تا ۰٫۶۵ درصد (بالاتر از سقف)، منیزیم ۰٫۲۲ تا ۰٫۲۶ درصد (بهمراتب کمتر از حداقل ۰٫۴۵) و آهن ۱ تا ۱٫۱۲ درصد، یعنی تقریباً سه برابر سقف مجاز. مس هم بالاتر از حد استاندارد بود.
- فاز ترد آلومیناید آهن: حدود ۴ درصد حجمی از ریزساختار را ذرات ثانویه لایهای غنی از آهن تشکیل میدادند که یک ترکیب بینفلزی آلومیناید آهن تشخیص داده شد.
- حفرههای انجمادی: در مرکز بیلت حفره انقباضی بزرگی دیده شد.
- خواص مکانیکی: استحکام کششی ۹۳ تا ۱۰۳ مگاپاسکال بود، اما شکلپذیری حدود ۵۰ درصد کمتر از نمونه مشابه ایرالکو بود. استحکام و شکلپذیری مرکز بیلت هم بهمراتب کمتر از سطح آن بود، در حالی که بیلت ایرالکو در مرکز و سطح رفتار تقریباً یکسانی داشت.
علت افت کیفیت
پژوهشگران دو عامل اصلی را شناسایی کردند: حفرههای مرکز بیلت که مقطع مؤثر را کم میکنند و شروع شکست را آسان میکنند، و آهن و مس بالا که با تشکیل فاز ترد آلومیناید آهن شکلپذیری را کاهش میدهند. کمبود منیزیم هم یعنی فاز استحکامبخش Mg2Si به اندازه کافی تشکیل نمیشود و بیلت پس از اکستروژن و پیرسازی به استحکام مورد انتظار نمیرسد.
درسهایی برای تولید و خرید بیلت
- تفکیک قراضه: قراضههای با آهن بالا (مثل قطعات دارای پیچ و بست فولادی) باید جدا شوند؛ آهن را تقریباً نمیتوان از مذاب آلومینیوم خارج کرد.
- اصلاح ترکیب: منیزیم کم باید با افزودن منیزیم خالص تا محدوده استاندارد رسانده شود.
- کنترل انجماد: سرعت ریختهگری و خنککاری مناسب در ریختهگری نیمهپیوسته از تشکیل حفره مرکزی جلوگیری میکند.
- آنالیز هر ذوب: خریدار باید برگه آنالیز هر محموله را بخواهد و آهن و منیزیم را بررسی کند.
در الماس آلومینیوم، ترکیب شیمیایی هر ذوب در آزمایشگاه کارخانه بررسی میشود تا بیلت و شمش تحویلی با گرید سفارششده مطابقت داشته باشد. اطلاعات بیشتر را در صفحه محصولات ببینید.
پرسشهای رایج
آیا بیلت تولیدشده از قراضه میتواند استاندارد باشد؟
بله، به شرط تفکیک دقیق قراضه، اصلاح ترکیب با عناصر خالص و کنترل فرایند ریختهگری. مشکل این مطالعه، نبود این کنترلها بود، نه خود استفاده از قراضه.
آهن بالا در بیلت 6063 چه اثری روی پروفیل دارد؟
آهن بالا شکلپذیری را کم میکند، کیفیت سطح پروفیل را پایین میآورد و پاسخ به آنودایز را ضعیف میکند؛ به همین دلیل سقف آن در استاندارد ۰٫۳۵ درصد است.
منبع
R. Shahriyari, M. Sharifitabar, M. Shafiee Afarani, «Investigation of microstructure and mechanical properties of aluminum alloy parts manufactured by Balouch Aluminum Co.», Journal of Metallurgical and Materials Engineering (Ferdowsi University of Mashhad), 34(2), 2023, 51–66. DOI: 10.22067/jmme.2023.81263.1105. مشاهده مقاله اصلی
این نوشته برداشت و خلاصه تحریریه الماس آلومینیوم از یک مقاله علمی منتشرشده است؛ برای جزئیات کامل آزمایشها، جدولها و تصاویر به اصل مقاله مراجعه کنید.




