آلیاژ آلومینیوم 319 یکی از پرکاربردترین آلیاژهای ریختگی آلومینیوم برای سرسیلندر، بلوک موتور و قطعات خودرو است. پژوهشگران دانشکده فنی دانشگاه تهران بررسی کردهاند که آهن در این آلیاژ چه ترکیباتی میسازد، منگنز چطور آنها را مهار میکند و آیا عملیات حرارتی میتواند ذرات آهندار، از جمله ذرات لجن، را حل کند.
آلیاژ 319 و آهن
319 آلیاژی با حدود ۶ درصد سیلیسیم و ۳٫۵ درصد مس است. آهن در این آلیاژ، بهویژه وقتی از قراضه تولید میشود، ناخالصی رایجی است. آهن بیشتر به شکل فاز سوزنی β-Al5FeSi ظاهر میشود که استحکام و بهخصوص شکلپذیری را کاهش میدهد. روشهای مختلفی برای کاهش این اثر وجود دارد: افزودن عناصری مثل منگنز، کروم، بریلیم یا استرانسیم، سرد کردن سریعتر و فوقگداز مذاب پیش از ریختن.
روش پژوهش
آلیاژ 319 با سه سطح آهن (۰٫۶، ۱ و ۱٫۴ درصد) و سطوح مختلف منگنز (از حدود ۰٫۲۷ تا ۰٫۹ درصد) تهیه شد. نمونهها سپس در دمای ۵۱۵ درجه سانتیگراد برای مدت ۴ تا ۲۶ ساعت عملیات محلولسازی شدند و در آب ۶۰ درجه سریع سرد شدند. ریزساختار با میکروسکوپ نوری، میکروسکوپ الکترونی و نقشه توزیع عناصر بررسی شد.
یافتهها
- منگنز شکل فاز آهندار را عوض میکند: با افزودن منگنز، فاز آهندار به صورت فاز α با شکل «حروف چینی» و چندوجهی تشکیل شد. فاز چندوجهی همان چیزی است که در صورت تجمع، لجن کوره را میسازد.
- مقدار منگنز باید متناسب با آهن باشد: اگر منگنز به اندازه مناسب نسبت به آهن انتخاب شود، اثر آهن را خنثی میکند و از تشکیل فاز سوزنی β جلوگیری میکند.
- آهن و منگنز بیشتر، فاز بیشتر: با افزایش همزمان آهن و منگنز، درصد سطح کل فازهای آهندار بالا رفت.
- محلولسازی ذرات را حل و تکهتکه میکند: محلولسازی طولانی در ۵۱۵ درجه باعث حل شدن و تکهتکه شدن فاز α با شکل حروف چینی شد و فاز چندوجهی (لجن) را هم تا حدی حل کرد؛ حتی شکل برخی ذرات چندوجهی به حروف چینی تغییر کرد.
- سازوکار انحلال: بررسیها نشان داد انحلال فاز α از طریق خروج اتمهای سیلیسیم از ذره و نفوذ آن به زمینه آلیاژ انجام میشود. محدود بودن حلالیت آهن در آلومینیوم جامد توضیح میدهد چرا ذرات به جای ناپدید شدن کامل، تغییر شکل میدهند.
لجن در آلیاژ 319
فاز چندوجهی α در مذابهایی که آهن و منگنز بالایی دارند و در دمای پایین نگه داشته میشوند، به هم میچسبد و در کف کوره تهنشین میشود. این همان لجن است که هم ترکیب مذاب را تغییر میدهد و هم اگر وارد قطعه شود، ماشینکاری را سخت میکند. محاسبه فاکتور لجن (Fe + 2Mn + 3Cr) و نگهداری مذاب بالاتر از دمای تشکیل لجن، راه پیشگیری است.
نتیجه کاربردی
این پژوهش دو ابزار مکمل را نشان میدهد: کنترل شیمیایی (نسبت منگنز به آهن) در مرحله ذوب و کنترل حرارتی (محلولسازی) پس از ریختهگری. اما ابزار اول ارزانتر و مطمئنتر است؛ محلولسازی طولانی هزینه انرژی دارد و همه ذرات را حذف نمیکند. بهترین راه این است که آهن از ابتدا در شمش کنترل شود. نکات بیشتر را در راهنمای خرید شمش و عیوب رایج ریختهگری بخوانید.
الماس آلومینیوم شمشهای آلیاژی را با کنترل ترکیب شیمیایی در آزمایشگاه کارخانه تولید میکند. برای استعلام گریدهای Al-Si-Cu با واحد فروش تماس بگیرید.
پرسشهای رایج
تفاوت فاز α و β چیست؟
فاز β-Al5FeSi صفحهای یا سوزنی و بسیار مضر است. فاز α-Al15(Fe,Mn)3Si2 که با حضور منگنز تشکیل میشود، شکل فشردهتر حروف چینی یا چندوجهی دارد و اثر مخرب کمتری دارد، به شرط آنکه درشت نشود و لجن نسازد.
آیا محلولسازی جایگزین کنترل آهن است؟
نه. محلولسازی میتواند بخشی از ذرات را حل یا ریز کند، اما زمانبر و پرهزینه است. کنترل آهن و منگنز در شمش و مذاب راه اصلی است.
منبع
هیرسا زاهدی، مسعود امامی، «کنترل ریزساختار ترکیبات بینفلزی حاوی آهن با افزودن منگنز و انجام عملیات حرارتی محلولسازی در آلیاژ 319 آلومینیم»، نشریه دانشکده فنی دانشگاه تهران، جلد ۳۹، شماره ۶، اسفند ۱۳۸۴، صفحات ۸۰۱ تا ۸۱۲.
این نوشته برداشت و خلاصه تحریریه الماس آلومینیوم از یک مقاله علمی منتشرشده است؛ برای جزئیات کامل آزمایشها، جدولها و تصاویر به اصل مقاله مراجعه کنید.




