آلومینیوم در طبیعت به صورت خالص یافت نمیشود. زنجیره تولید آن از سنگ معدن بوکسیت شروع میشود و با دو فرایند اصلی صنعتی، یعنی بایر و هال–هرو، به فلز آلومینیوم میرسد.
۱. بوکسیت
بوکسیت سنگ معدن اصلی آلومینیوم است که مقدار زیادی اکسید آلومینیوم آبدار دارد. به طور تقریبی برای تولید هر تن آلومینیوم چند تن بوکسیت لازم است.
۲. فرایند بایر: تولید آلومینا
در فرایند بایر، بوکسیت در محلول سود سوزآور داغ حل میشود، ناخالصیها (گل قرمز) جدا میشوند و از محلول، هیدروکسید آلومینیوم رسوب میکند که پس از کلسینه شدن به آلومینا (پودر سفید اکسید آلومینیوم) تبدیل میشود. برای هر تن آلومینیوم حدود دو تن آلومینا مصرف میشود.
۳. فرایند هال–هرو: الکترولیز
آلومینا در حمام مذاب کریولیت در دمای حدود ۹۵۰ درجه حل میشود و با عبور جریان الکتریکی بسیار قوی در سلولهای احیا، آلومینیوم مذاب در کف سلول جمع میشود. این مرحله بسیار انرژیبر است؛ به همین دلیل هزینه برق نقش تعیینکنندهای در صنعت آلومینیوم اولیه دارد. فناوریهای جدید مانند آند خنثی برای حذف انتشار کربن در این مرحله در حال توسعهاند.
۴. ریختهگری
آلومینیوم مذاب به شمش خالص، بیلت، اسلب یا شمش آلیاژی ریخته میشود. شمش آلومینیوم چیست؟
تولیدکنندگان آلومینیوم در ایران
زنجیره آلومینیوم ایران شامل تولید آلومینا در جاجرم و کارخانههای تولید آلومینیوم اولیه مانند ایرالکو (اراک)، آلومینیوم المهدی (بندرعباس) و آلومینیوم جنوب (لامرد) است. شمش اولیه این تولیدکنندگان در بورس کالا عرضه میشود و ماده اولیه صنایع پاییندستی از جمله تولیدکنندگان شمش آلیاژی، پروفیل و ورق است.
الماس آلومینیوم گلپایگان در حلقه پاییندستی این زنجیره، شمش و بیلت آلومینیوم آلیاژی تولید میکند.
مصرف انرژی و مواد در تولید آلومینیوم اولیه
تولید آلومینیوم اولیه یکی از انرژیبرترین فرایندهای صنعتی است. در کارخانههای امروزی، برای تولید هر تن آلومینیوم در مرحله الکترولیز حدود ۱۳ تا ۱۵ مگاواتساعت برق مصرف میشود. علاوه بر آلومینا، آندهای کربنی هم در این فرایند مصرف میشوند؛ کربن آند با اکسیژن آلومینا واکنش میدهد و دیاکسید کربن تولید میکند. به همین دلیل منبع برق کارخانه، چه زغالسنگ، چه گاز و چه برقآبی، نقش اصلی را در ردپای کربن آلومینیوم دارد.
گل قرمز، پسماند اصلی فرایند بایر، به مقدار زیاد تولید میشود و نگهداری و مدیریت آن از چالشهای زیستمحیطی صنعت آلومیناست. پژوهشهای زیادی برای استفاده از گل قرمز در مصالح ساختمانی و بازیابی عناصر باارزش آن در جریان است.
از آلومینیوم اولیه تا شمش آلیاژی
آلومینیوم مذاب خروجی سلولهای احیا معمولاً به شمش خالص (مانند گرید P1020) یا مستقیماً به محصولات ریختگی مانند بیلت و اسلب تبدیل میشود. تولیدکنندگان شمش آلیاژی، این فلز اولیه را همراه با قراضه دستهبندیشده و عناصر آلیاژی ذوب میکنند تا ترکیب گریدهای ریختگی مانند ADC12، A356 و LM24 را بسازند. سهم فلز اولیه در شارژ کوره به گرید بستگی دارد؛ گریدهای کمآهن به فلز اولیه بیشتری نیاز دارند.
پرسشهای رایج درباره تولید آلومینیوم
چرا کارخانههای آلومینیوم کنار منابع انرژی ساخته میشوند؟
چون برق بزرگترین هزینه تولید آلومینیوم اولیه است. کشورهایی با برق ارزان، مانند کشورهای دارای گاز فراوان یا نیروگاههای آبی بزرگ، سهم بزرگی از تولید جهانی دارند.
بزرگترین تولیدکننده آلومینیوم جهان کیست؟
چین با فاصله زیاد بزرگترین تولیدکننده آلومینیوم اولیه جهان است و بیش از نیمی از تولید جهانی را در اختیار دارد. هند، روسیه، کانادا و کشورهای حاشیه خلیج فارس از دیگر تولیدکنندگان بزرگاند.
آیا ایران بوکسیت دارد؟
ذخایر بوکسیت و سنگهای آلومینیومدار در ایران وجود دارد و مجتمع جاجرم از آنها آلومینا تولید میکند؛ با این حال بخشی از نیاز صنعت به آلومینا از واردات تأمین میشود.




